|
|
|
|
|
|
DÜVENÖNÜ SÜRÜCÜ KURSU
MOTOR VE ARAÇ TEKNİĞİ DERS NOTLARI
MOTOR
Yakıttan elde ettiği ısı enerjisini mekanik enerjiye çeviren makinalara motor denir.
MOTOR ÇEŞİTLERİ :
1- Kullandığı yakıt cinsine göre motorlar:
a) Diesel motorlar b) Benzinli motorlar c) LPG li motorlar
2- Yanma şekline göre motorlar:
a) İçten yanmalı motorlar b) Dıştan yanmalı motorlar.
3- Zamanlarına göre motorlar:
a) İki zamanlı motorlar b) Dört zamanlı motorlar.
4- Soğutma sistemine göre motorlar:
a) Hava soğutmalı motorlar b) Sıvı (su) soğutmalı motorlar.
5- Yapım- imalat şekline göre motorlar:
a) Sıra tip motorlar b) V tip motorlar c) Boksör tip motorlar. d) Yıldız tip motorlar.
6- Silindir sayısına göre motorlar:
a) Tek silindirli motorlar. b) Birden fazla silindirli motorlar.
MOTOR ÜZERİNDEKİ SABİT PARÇALAR:
Silindir bloğu , Silindir kapağı, Karter, Supap muhafaza kapağı, Manifoltlar, Karbiratör, Hava filtresi, Radyatör, Buji, Endiksiyon bobini, Termostat, Radyatör su hortumları …
MOTOR ÜZERİNDEKİ HAREKETLİ PARÇALAR :
Krank mili, Kam (eksantrik )mili, Piston-sekmanlar, Supaplar, Biyel (piston) kolu, Yağ pompası, Su pompası (devirdaim) Distribitör, Yakıt pompası, Marş motoru, Şarj dinamosu (altarnatör), Enjeksiyon pompası …
DÖRT ZAMANLI MOTORUN ÇALIŞMA PRENSİBİ :
Dört zamanlı motorlarda ;Pistonun iş meydana getirebilmesi için bu dört aşamayı (zamanı) gerçekleştirmek zorundadır. Bunlar zamanlar ;
1. Emme zamanı :
Karbiratörde hazırlanan yakıt hava karışımı emme zamanında silindir içerisine alınır.
2. Şıkıştırma zamanı :
Piston ÜÖN'ya çıkarken silindir içerisindeki yakıt hava karışımı sıkıştırılır.
3. Ateşleme (iş) zamanı :
Sıkışmış olan yakıt+hava karışımını bir buji yardımıyla ateşlenerek karışım tutuşturulur ve ısı enerji ortaya çıkarılmış olur.
4. Eksoz zamanı :
Silindir içerisindeki yanmış gazların dışarı atılması sağlanır.
İKİ ZAMANLI VE DÖRT ZAMANLI MOTOR ARASINDAKİ TEMEL FARK:
Dört zamanlı motorda krank mili iki tur yapmasında bir iş meydana gelirken , iki zamanlı motorda ise krank milinin her turunda bir iş meydana gelmektedir.
YAKIT SİSTEMİ :
1- BENZİNLİ MOTOR
Yakıtın depodan alınarak silindir içerisine girmesini sağlayan sisteme yakıt sistemi denir.
Çeşitleri : a) Karbiratörlü yakıt sistemi. b) Enjeksiyonlu yakıt sistemi
Elemanları : Yakıt deposu, Yakıt boruları , Benzin otomatiği, Benzin filtresi, Karbiratör,Hava filtresi,Yakıt göstergesi ve Manifoldlardır .
Sistemde yapılan ayarlar : 1- Kabiratör ayarı 2- Rölanti ayarı.
Karbiratör :Hava ile yakıtı ideal bir oranda karıştırılmasını sağlayan parçadır.Bu oran 1/15 dir.
Bu oranın tutturulması ayarına da karbiratör ayarı denir
Karbiratör devreleri : 1- Rölanti 2- Jikle 3- Şamandıra 4- Kapış 5- Yüksek hız ve güç devresidir.
1- Rölanti Devresi : Motorun iç dirençlerini yenecek şekilde kendi kendine çalışmasına rölanti devri,yapılan bu işlemede Rölanti ayarı denir.
2- Jigle Devresi : Benzinli motorun soğuk havalarda kolay çalışmasını sağlayan devredir.
3- Şamandıra devresi : Karbiratördeki yakıt miktarını ayarlar.
4- Kapış-Yüksek hız ve Güç devresi : Motordan güç istenildiğinde gaz pedalına basılmak suretiyle otomatik olarak çalışan devrelerdir.
Hava Filtresi :
Motora giren havayı temizleyen bir parçadır.Tıkalı olması durumunda motordaki dezavantajları:
a) Motor performansı(çekişi)düşer. b) Yakıt sarfiyatı artar c) Eksoz duman renginin Siyah olmasına sebep olur.
d) Motorun boğulmasına sebep olur.
2- DİESEL MOTOR :
Elamanları : Enjeksiyon (mazot) pompası,Yüksek basınç boruları,Enjektörler,Kızdırma(ısıtma) bujıleri,Yakıt filtreleri.
Diesel motoru hava yapma nedenleri: Depoda yakıtın bitmesi,Yakıt sistemi elemanlarının sökülüp takılması yada tadilat görmesi, rekorlardaki kaçaklar ve delik olması.
YAĞLAMA SİSTEMİ : Temel görevi motor içerisindeki hareketli parçalar arasındaki sürtünmeden doğan aşınmayı önlemektir.
Aynı zamanda soğutma sistemine yardımcı olmak ve parçalar arasında temizlik işlevini yürütmektir.
Elemanları: Yağ pompası,Karter,Yağ filtresi,Yağ muşiri,Yağ göstergesi,Yağ seviye kontrol çubuğu, Yağ boşaltma tapası , Yağ kanalları ve Rekorlarıdır.Motor içerisindeki piston sekmanları ve silindir yüzeyleri gereğinden fazla aşınmışsa motor yağ yakmaktadır.Yağ yakan bir aracın eksoz duman rengi mavi olarak çıkmaktadır. Motor yağı kontrolü günlük bakımlarda yapılmalı,Motor yağı kontrolü yapılırken : Motor durdurulmalı ve aracın düz bir zeminde olmasına dikkat edilmeli,motor yağı seviyesi :yağ kontrol çubuğundaki iki çizgi arasında (Min-Max) olmalıdır.Motor yağı değiştiri- leceği zaman motorun sıcak olmasına dikkat edilmelidir.
Yağ göstergesinin (lambasının) yanma sebepleri: Karterde yeterli miktarda yağ kalmamıştır,Yağ pompası arızalanmıştır,Yağ filtresi tıkanmıştır,Yağ muşiri arızalanmıştır yada kablosu çıkmıştır,Yağ kanalları tıkanmış olabilir.Bu durumda motor hemen durdurulmalı,muhtemel arıza giderilene kadar da aracın çalıştırılması uygun değildir.
SOĞUTMA SİSTEMİ
Motor sıcaklığını en verimli çalışma sıcaklığında kalmasını sağlayan sisteme soğutma sistemi denir.
Çeşitleri : Hava soğutmalı ve sıvı soğutmalı olmak üzere iki çeşittir.
Elemanları : Radyatör, Su pompası (devirdaim), Vantilatör (pervane), Vantilatör kayışı,Termostat,Hararet(ısı) muşiri, Hararet (ısı) göstergesi,Radyatör bağlantı ve Kalorifer hortumları,Yedek (takviye) su kabı,Fan muşiri,Fan motoru.
Motorun hararet yapması : Motor ısısının düşürülememesi ve motor sıcaklığının istenilen seviyesinden çok yüksekte çalışmasına denir.Bu durum motor için ideal değildir. Aksi taktirde motor parçaları arasında genleşmeden dolayı sıkışma meydana gelir ve motora zarar verebilir.
Motorun hararet yapma sebepleri : Radyatörde su eksilmiştir, kalmamıştır yada radyatör petekleri tıkanmıştır,su pompası arızalanmıştır,V.kayışı kopuk yada gevşektir, termostat arızalanmıştır,Hararet muşiri arızalı yada kablosu çıkmıştır,Fan muşiri ,Fan motoru arızalanmıştır, Araç uygun viteste kullanılmıyordur.Harareti yükselmiş bir motorda: Araç rölantide çalışır durumda iken radyatör kapağı yavaşca açılmalı ve mümkünse ılık su yavaş yavaş ilave edilmelidir.
Motor sıcaklığının normal değerlere geldiğine dikkat edilmelidir.
Vantilatör kayışı : Krank milinden hareket alarak su pompası (devirdaim)ve altarnatörün çalıştırılmasısağlanır.V.Kayışı gerginliği parmakla basıldığında 1-1,5 cm olmalıdır.V.Kayış gerginliği normal değerinden fazla ise: Devirdaim ve altarnatör yatakları bozulur.Normal değerinden az ise: V. Kayışı ses yapar,Motorun harareti yükselir,Altarnatör yeterli elektrik enerjisini üretemeyebilir.
ATEŞLEME SİSTEMİ
Silindir içerisindeki yakıt-hava karışımının tutuşturulması için gerekli olan sisteme ateşleme sistemi denir. Benzinli motorlarda bulunan bir sistemdir.Çeşitleri : Klasik (normal) ateşleme sistemi ve elektronik ateşleme sistemi olmak üzere iki çeşittir.(Elektronik ateşleme sistemi; elemanları elektronik olduğundan diğer sisteme göre daha avantajlı ve verimlidir.Bu sistemde platin denilen parça olmadığından,platin ayarı yapmaya da gerek yoktur.)
Elemanları : Batarya(akü),Kontak anahtarı,Distribitör,Endiksiyon bobini,Buji,Yüksek voltaj (bujı)kabloları.Distribitör içerisindeki parçalar : Platin,Tevzii makarası,Meksefe (kondansatör) dür. Motor performansının (veriminin) sağlıklı olması için ateşleme sistemindeki ayarların düzenli olarak yaptırılması gerekir.Bu ayarlar : Avans ayarı,Platin ayarı,Bujı tırnak aralığı ayarıdır.Platin ve bujı belirli dönemlerde periyodik olarak değiştirilmelidir.Araç stop edilmişken kontak anahtarı açık unutulmamalıdır,aksı taktirde platin yada endiksiyon bobini zarar görür.(yanabilir).Batarya : Kimyasal enerjiyi elektrik enerjisine ,elektrik enerjisini kimyasal enerji haline dönüştüren ve depolayan bir elemandır.Batarya içerisinde kullanılan sıvıya elektrolit denir.Batarya bakımı sırasında yapılması gereken kurallar : a) Elektrolit seviyesi plakaların 1-1,5 cm. üzerinde olmalıdır.b)Eleman kapak delikleri açık olmalıdır. c)Batarya yüzeyi nemden ve tozdan arındırılmış olmalıdır. d) Pol başları arasına iletken parça ile dokunulmamalıdır.e) Kutup başları temiz ve oksitden arındırılmış olmalı. Batarya sıvısı eksilmiş ise kesinlikle saf su eklenmelidir.Batarya takviye esnasında kutup başlarına dikkat edilmeli : Artı kutubun artı kutuba (+,+) Eksi kutubun eksi kutuba (- , -) gelmesine dikkat edilmelidir.
GÜÇ AKTARMA ORGANLARI : Motorda oluşturulan hareketin tekerleklere kadar iletilmesini sağlayan sisteme güç aktarma organları denir.
Elamanları : Volan,Kavrama(debreyaj),Vites kutusu (şanzuman),Şaft (kardan mili),Diferansiyel,Akslar ve tekerleklerdir. Kavrama (Debreyaj) : Motorda üretilen hareketi isteğe bağlı olarak vites kutusuna iletmek yada kesmektir.Kavrama elemanları: 1-Debreyaj balatası 2-Debreyaj baskısı 3-Debreyaj bilyası 4- Debreyaj çatalı 5- Debreyaj pedalı ve halatı.
Debreyaj balatasının aşınması ve yağlanması: Motor performansını düşürür ve yakıt sarfiyatını artırır.
Vites kutusu (şanzuman) : Aracın yol ve yük durumuna göre hızını ve torkunu ayarlayan ve aracın geri geri gitmesini sağlayan parçaya(sisteme) vites kutusu denir.Manüel ve otomatik vites olmak üzere iki çeşittir.İçerisindeki hareketli parçaların dişli çarklar olması sebebi ile aşınmayı önlemek için (90/140) no lu Dişli yağı kullanılmalıdır.
Diferansiyel görevleri : a) Şafttan gelen hareketi 90 dereceye çevirerek akslara iletmek.b) Açı farkı oluşturarak içteki tekerleğin az ,dıştaki tekerleğin fazla dönmesini sağlayarak kısa çaplı mesafelerden dönmek ve savrulmayı önlemek . c) Sabit tork artışı sağlamak.Diferansiyel içerisinde de dişliler bulunduğundan:Aşınmaması için dişli yağı kullanılmalıdır. FREN SİSTEMİ : Hareketli aracın güvenli ve emniyetli bir şekilde yavaşlatılmasına ,durdurulmasını ve duran aracı sabitlemeyi sağlayan sisteme fren sistemi denir.
Çeşitleri : a) Havalı frenler b) Hidrolik fren sistemi c) Karma fren sistemi
Elamanları : Fren pedalı,Vestenhaus,Fren ana merkez pompası,Fren boruları,Tekerlek fren silindirleri, Kampana-diskler ve fren balatalarıdır.Fren sistemindeki önemli faktörler: Fren ayarlarının belirli dönemlerde yaptırılması gerekir, aksi taktirde frenleme esnasında sağa yada sola çekmeler meydana gelir.Bu çekmelerden dolayı araç kontrolü zorlaşmaktadır.Sistem kapalı bir devredir,hava yapmamalıdır ve bu yüzden fren hidrolik deposundaki yağ miktarı günlük olarak kontrol edilmeli,eksik ise aynı cins hidrolik fren yağı tamamlanmalıdır.Fren balata ayarları çok sıkı ise: kampanalar ve diskler ısınır aracın frenleri tutmaz olur.Hidrolik fren sistemlerinde fren tutmama nedenleri :a) Fren hidrolik deposundaki yağın bitmesi ve bu sayede sistemin hava yapması b) Fren balataların gereğinden fazla aşınması c) Fren sistemindeki delik veya patlak olması. d) Fren balatalarının yağlanmış ve ısınmış olması.
Motorda üretilen fren sistemleri a) Kompresyon freni b) Eksoz freni. Bu yardımcı fren sistemleri motor kompresyonundan faydalanılarak araç durdurulmaya çalışılmaktadır.
Elfreni : Mekaniktir, iki tekerleğe kumanda eder.Hareket halindeki aracı durdurmak için değil sadece duran aracı sabitlemek için kullanılmalıdır.Kış sartlarında el freni kullanılmamalıdır.
Abs Fren Sistemi Hidrolik fren sistemlerinin bir çeşidi olmakla beraber frenleme esnasında oldukça emniyetli ve güvenlidir.Normal fren sistemlerinde tekerlek kilitlenmesi meydana geldiğinden: Frenleme esnasında aracın kontrolü emniyetli değildir.ABS fren sisteminde ise: Tekerlek kilitlenmesi olmadığı için frenleme esnasında aracı yönlendirme kabiliyeti artmaktadır.
MARŞ SİSTEMİ : Motora ilk hareketi veren sisteme marş sistemi denir.
Elemanları : Batarya,Marş motoru(dinamosu),Volan dişlisi,Marş motoru dişlisi,Marş şalteri(otomatiği),Yüksek akım kabloları,Kontak anahtarı marş konumu,Kollektör (endüvi mili).
Marş motoru : Elektrik enerjisini hareket enerjisine çeviren elemana marş motoru denir.Elektrik motorudur. Marşa basma süresi 10-15 saniyeyi geçmemelidir. Marşa basıldığında hiç ses gelmiyorsa yada tık diye bir ses yapıyorsa bunun sebebi : a) Batarya deşarj olmuştur(boştur) b) Kutup başları gevşek,oksitlenmiş yada kablo bağlantıları gevşek olabilir.
ŞARJ SİSTEMİ
Motor için gerekli olan elektrik e nerjisini üreten ve bataryanın şarj olmasını (dolu kalmasını) sağlayan sisteme şarj sistemi denir.
Elemanları : Şarj dinamosu(altarnatör), Konjektör (regülatör),V.Kayışı,Şarj göstergesi,Elektrik kabloları…
Şarj dinamosu : Vantilatörden aldığı hareket enerjisini elektrik enerjisine dönüştüren bir elemandır. Konjektör : Şarj dinamosunun ürettiği elektrik enerjisini ayarlayan, sınırlayan bir parçadır.Arızalı olduğu taktirde :Yüksek şarj'dan dolayı sık sık batarya suyu eksilir. Araçta kullanılan ve 12 volta duyarlı elektrik alıcıları zarar görmesine sebep olur. V.kayışının koptuğu ilk önce şarj göstergesinden anlaşılır , kayış koptuğu taktirde motor elektrik enerjisi üretemez ve bir süre sonra da motor çalıştırılamaz duruma gelir.
ÖN DÜZEN SİSTEMİ : Hareket halindeki aracın yönlendirilmesini sağlayan sisteme ön düzen sistemi denir.
Elemanları : Direksiyon simidi,Direksiyon mili,Direksiyon kutusu,Rotlar,Rot kolları,Rot başları ve Rotillerdir.
Direksiyon kutusu :Direksiyon milinden aldığı dairesel hareketi doğrusal harekete çeviren bir parçadır.Mekanik ve hidrolik direksiyon kutusu olmak üzere iki çeşittir.Direksiyon kutusundaki boşluğun artması : Düzgün bir şekilde istikamet etmemesine ve araç kontrolünün bozulmasına sebep olmaktadır.
Sistemde yapılan ayarlar : a) Rot ayarı b) Balans ayarı
a) Rot ayarı : aracın düzgün bir şekilde istikamet etmesini ve lastik aşınmalarını önlemek için yapılan ayara rot ayarı denir.
b) Balans ayarı : Tekerleğin dengesiz olarak dönmesinden dolayı direksiyonda ve araç karuserinde oluşan titremeleri önlemek için yapılan ayara balans ayarı denir. Bu ayarların düzenli olarak yaptırılması araç için faydalıdır.
Lastik üzerindeki işaretler o lastiğin ebatlarını belirler ve buna göre de lastik hava basınç değerleri belirlenir.Lastik hava basınç değerleri normal ölçülerinde olmalıdır.Aksi taktirde araç istikameti bozulur,araç yönlendirmesi zorlaşır ve lastik aşınmaları gereğinden fazla olmaktadır.
SÜSPANSİYON SİSTEMİ
Yoldan gelebilecek darbeleri üzerine alan, absorbe eden bu darbeleri araç karöserine iletilmesini engelleyen,rahat bir sürüş konforu sağlayan sisteme süspansiyon sistemi denir.
Elemanları : 1- Yaylar 2- Amertisörler.
Yaylar : Yaprak yaylar ve helezonik yaylar olmak üzere iki çeşittir.Yoldan gelebilecek darbeleri üzerine alan ve bu sayede titremeleri engelleyen parçalardır. Amertisörler : Yayların salınımını (hareketlerini) kontrol altında tutan parçalara amertisör denir.
AYDINLATMA VE İKAZ SİSTEMİ : Hareket halindeki aracın görüş mesafesini artırmak ve trafik içerisinde güvenli bir şekilde araç kullanmak için kullanılan sisteme aydınlatma ve ikaz sistemi denir.
Elemanları : Farlar,İç aydınlatma lambaları,Geri vites lambaları,Sis lambaları,plaka lambaları,Korna,Sinyal lambaları, Sinyal flaşörü Dörtlü sinyal lambaları,Fren lambaları,Park lambaları,Fren muşiri,Gösterge lambaları ve sigortalardır.
Sigorta : Araçtaki elektrik sisteminde; kısa devreden doğabilecek tehlikeye karşı sistemi koruyan parçaya sigorta denir.
Arızalandığı taktirde aynı amper değerinde bir sigorta ile değiştirilmesine dikkat edilmelidir.
RODAJ DÖNEMİ
Yeni alınmış yada motoru yeni yapılmış bir aracın,parçaların birbirlerine alışma zamanında geçen döneme rodaj dönemi denir.Rodaj döneminde yapılmaması gereken kurallar vardır.
Bunlar :
a) Ani duruş-kalkış yapılmamalı.
b) Araç uzun süre aynı viteste kullanılmamalı.
c) Fazla sürat yapılmamalıdır.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
